ترجمهی تاریخ یمینی
عنوان: ترجمهی تاریخ یمینی
تصحیح و شرح: جعفر شعار
مترجم: ابوالشّرف ناصح بن ظفر جرفادقانی (از عربی به فارسی)
مؤلف: ابونصر محمد بن عبدالجبّار عُتبی
پیشینهی چاپ: چاپ اول 1345 بنگاه ترجمه و نشر کتاب، چاپ سوم 1374 علمی
و فرهنگی
تاریخ یمینی، شامل وقایع تاریخی از اواخر سامانیان تا زمان سلطان محمود غزنوی؛ و از مهّم ترین مآخذ تاریخی میباشد.این کتاب تألیف ابونصر (ابونضر) محمّد بن عبدالجبّار عُتبی متوفّی به سال 427 هـ.ق. است و ابوالشّرف ناصح بن ظفر بن سعد، منشی جردقانی (گلپایگانی)، از دبیران و منشیان قرن ششم و هفتم (سلجوقیان) که در دستگاه اتابکان آذربایجان بوده، پس از برافتادن دولت اتابک محمد جهان پهلوان در سال 603 هـ.ق. به تشویق ابوالقاسم علی بن حسین، وزیر جمال الدین آی ابه الغ باربک، تاریخ یمینی را از عربی به فارسی بر میگرداند.
تصحیح «ترجمهی تاریخ یمینی» علاوه بر سوابق آشنایی مصحح با این کتاب، مدت پنج سال طول کشیده و با مقابله ی 8 نسخهی خطی در چند مرحله انجام شده است. مزیّت این تصحیح بر کوششهای قبلی، مقابلهی آن با «نسخهی عربی» بوده است. و هم چنین ملحقّات کتاب، از جمله «خاتمهی یمینی» یا حوادث ایام، «آخر یمینی» شامل بدگویی عتبی و مرثیهی امیر نصر بن ناصرالدّین سبکتگین؛ به کامل بودن اثر کمک میکند.
جنبهی ادبی کتاب نیز بس مهّم است. داستانهای دلکش و نغز، پندهای مؤثّر و عبارات بدیع و ابیات شیوا و دلپذیر سراسر کتاب را فراگرفته است؛ هر چند در موارد معدودی تکلّف و اغلاق وجود دارد. و این جا حقیقت سخن ملک الشعّرای بهار که «من بعد از نثر ابوالمعالی و کلیله، نثری استوارتر و دلپذیرتر از نثر جرفادقانی نیافتهام…» روشن میشود.
در اهمیت تاریخی کتاب، چنانچه دکتر انوری در پیش گفتار شناختنامه نیز آوردهاند، «ترجمهی جرفادقانی نیز مانند اصل کتاب «تاریخ یمینی»، بارها موردمراجعهی مورّخان و مأخذ نقد حوادث زمان محمود غزنوی بوده است.» از جمله آنچه در جامعالتّواریخ رشیدی دربارهی حوادث زمان محمود است و آنچه در جزء دوم تاریخ طبرستان ابن اسفندیار آمده، مأخوذ از این ترجمه میباشد.
کتاب دارای اشعار عربی و فارسی و لغات اصیل و استعمالات خاص میباشد که با ترجمهی فارسی در پانوشت هر صفحه، و الحاق «واژه نامه» به پایان کتاب؛ فهم آن برای دانشجویان و علاقهمندان آسان نموده است . در مقدمهی مصحّح نیز، شیوهی رسم خط فارسی کتاب و مقایسه با روشهای جدید و هم چنین علامات اختصاری درج شده که سودمند است.
در موارد مهّم و اغلب در پانوشت، مطالب مندرج در سایرنسخ، با ذکر نام نسخه، آمده است.
تاریخ یمینی، که به مناسب لقب سلطان محمود (یمین الدّوله) به تاریخ یمینی موسوم گردیده، در موضوعات تاریخ، ادبیّات و مسائل گوناگون مذهبی و اجتماعی، از پایگاه مهّم و والایی برخوردار است و بدین سبب بارها چاپ شده است. یک بار در سال 1272 هـ.ق. به اعتمام بهمن میرزا فرزند فتحعلی شاه قاجار، و بار دیگر در سال 1334 به کوشش علی قدیم. امّا به اعتقاد آقای دکتر انوری «دکتر شعار آن را از روی قدیمترین نسخههای موجود در طول سالهای 1340 تا 1344 به عنوان پایاننامهی دکتری با راهنمایی استاد دکتر محمد معین تصحیح کرده و چاپهای قبلی اغلب مغلوط و غیر مضبوط میباشد. و اکنون تنها مرجع معتبر مراجعهی به این کتاب، چاپ دکتر شعار است.»
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.