دیوان حکیم ناصرخسرو، متن انتقادی همراه با شرح

عنوان: دیوان حکیم ناصرخسرو، متن انتقادی همراه با شرح

تصحیح و شرح: دکتر جعفر شعار- دکتر کامل احمدنژاد
صاحب اثر: ناصرخسرو قبادیانی
پیشینه‌ی چاپ: چاپ اول 1378، انتشارات پیام امروز و نشر قطره

ناصرخسرو (ناصر پسر خسرو) شاعر و نویسنده‌ی قرن پنجم هجری در یکی از نواحی بلخ زاده شد. وی جوانی را به خوشی و کامرانی گذراند و در دربار محمود و مسعود غزنوی و مدّتی بعد در دربار جعفری بیگ سلجوقی خدمت دیوانی کرد.
در چهل سالگی تحوّلی در اندیشه‌ی او روی داد و در جستجوی حقیقت از شهری به شهری رفت و با صاحبان مذاهب گوناگون به گفتگو پرداخت و سرانجام به قاهره و با تبلیغ مقرّب خاص خلیفه‌ی فاطمی، به مذهب اسماعیلی گردید. امّا فقهای اهل سنّت با او به مخالفت برخاستند و سرانجام به یمگان پناهنده شد و سالها در آن درّه محصور بود، تا آن که به سال 471 یا 481 هـ.ق. در گذشت.
ناصرخسرو مشاهده‌ی سفر 7 ساله‌ی خودرا در سفرنامه‌ای تدوین کردکه یکی از منابع مهّم جغرافیای تاریخی و نیز از متون معتبر فارسی است. دیگر آثار او زادالمسافرین، وجه دین، خوان اخوان، جامع الحکمتین، رهایش­و­گشایش و دیوان اشعار او است که 16 قصیده از آن در کتاب حاضر انتخاب و شرح شده است.
ناصر مذهب شیعی اسماعیلی داشت. اسماعیلیّه یا هفت امامی‌ها، فرقه‌ای از شیعه هستند که معتقدند پس از رحلت امام جعفر صادق، چون پسرش اسماعیل پیش از پدر درگذشت، امامت به محمد بن اسماعیل منتقل شد و او هفتمین امام بود. و دور «هفت» با او تمام می‌شود، و پس از او امامت در خاندان وی باقی می‌ماند. مدتها بعد یکی از داعیان اسماعیلیّه به نام ابوعبدالله شیعی در بلاد مغرب قدرت یافت و «عبیدالله مهدی» را که در زندان بود آزاد کرد، و گفت که او همان مهدی منتظر از آل علی است، و امامت از آن اوست، و بدین­طریق «عبیدالله» به خلافت نشست و خلافت فاطمی به سال 297 هـ.ق. در شمال آفریقا تشکیل شد. ناصر با خلیفه‌ی فاطمی مستنصر بالله معاصر بود و او را امام زمان می‌‌دانست و در جاهای بسیاری از دیوانش صمیمانه او را ستوده و درباره‌ی او غلّو نموده است.
کتاب شامل پیش گفتاری خواندنی، با تحلیلی از اوضاع سیاسی و اجتماعی دوران زندگی ناصر، با روی­کردی انتقادی و با آوردن شواهد شعری و نثری ناصر، آغاز می‌گردد.
بخش‌های دیگر کتاب، شامل: 1- زندگی، اندیشه و شعر ناصرخسرو، 2- قصاید، 3- دو بیتی و رباعی، 4- قصیده‌های منسوب و الحاقی، 5- وزن نما، 6- نام نامه، 7- کتاب نامه؛ می‌باشد. شرحی که در بالا آورده شد نیز به دلیل اهمیت شناخت تاریخی و تاثیر آن در شعر ناصر خسرو است.
در پانوشت، معنی لغات و شرح برخی اشعار آمده که دست یابی به مفهوم را برای خواننده آسان می‌کند. شیوه‌ی نوشتاری، رسم خط و املای فارسی، همان است که در آثار پژوهشی دکتر شعار چاپ شده و در این کتاب نیز به شیوایی هر چه تمام‌تر خلاصه‌ی آن‌ها آمده است.
در پایان کتاب، فهرست اشعار بر پایه‌ی مصراع اول، با درج وزن و بحر عروضی، و ذکر شماره‌ی صفحه، به عنوان «وزن نما» آمده که راهنمای بسیار مفیدی برای پژوهشگران و دانشجویان ادبیّات فارسی می‌باشد.
هم‌چنین «نام نامه»، شامل نمایه‌های عام؛ نام کسان، اقوام، قبایل، انساب، مذاهب و کتب، با ذکر شماره‌ی صفحه و به ترتیب حروف الفبا؛ در پایان کتاب، از مزایای کتاب به شمار می‌آید. وکتاب‌نامه، شامل مآخذ و منابعی که این اثر از آن‌ها سود برده در پایان کتاب، راهنمای مناسبی برای پژوهشگران است.