سفرنامه‌ی ابن حوقل، ایران در صورة الارض

عنوان: سفرنامه‌ی ابن حوقل، ایران در صورة الارض

مترجم: جعفر شعار
صاحب اثر: محمّد بن حوقل
پیشینه‌ی چاپ: چاپ اول 1345، امیرکبیر

موضوع کتاب در جغرافیای تاریخی است. متن عربی این کتاب شامل جغرافیای سرزمین‌های اسلامی در زمان مؤلف یعنی قرن چهارم هجری است که در ترجمه‌ی حاضر تنها قسمت مربوط به ایران در سیزده فصل آمده است.
اهمیّت کتاب در این است که اگر چه مطالب آن بیشتر در زمینه‌ی جغرافیاست، امّا مؤلف در موارد لازم از شرح حال بزرگان و پادشاهان، امرای شهرها، توانگران و نیکوکاران و صاحبان مذاهب؛ و نیز از بیان وقایع مهّم تاریخی و اجتماعی و اشاره به زبان‌ها و لهجه‌هایی که میان اقوام گوناگون متداول بوده، غفلت نکرده است.
زبان مردم آذربایجان، خلیج فارس و نام آن در هزار سال پیش؛ از مواردی است که ابن حوقل به آنها پرداخته است. وی در تدوین کتاب خود از مسالک و ممالک ابن خردادبه (تألیف در 250 هـ.ق) و کتاب جیهانی و تذکره‌ی ابی الفرج قدامۀ بن جعفر (266 هـ.ق) بهره برده است. امّا جز اینها به مسالک و ممالک اصطحزی نیز نظر داشته است.
آقای دکتر ذوالفقاری در «شناخت نامه و مجموعه‌ی مقالات» نگاه کوتاهی به این اثر دارند. کتاب دارای 13 فصل و حواشی و تعلیقات از جمله خلیج فارس، مداین، خوزستان و فارس و کرمان است.
مصحح در مقدّمه‌ی چاپ دوم، از مقاله‌ی دکتر باستانی پاریزی درباره‌ی ارزش و اهمیت سفرنامه ابن حوقل و مقاله‌ی شادروان محمد علی امام شوشتری، سود برده.
شایان ذکر است که واژه‌های سفرنامه‌ی ابن حوقل در مقاله‌ی شماره‌ی 56 « شناخت نامه ومجموعه­ی مقالات» آورده شده، که برای محققین بسیار سودمند است.