PDF زندگی جنگ و قیام، کلنل پسیان

زندگی، جنگ و قیام

کلنل محمدتقی‌خان پسیان

(1270 تبریز، 10 مهر 1300 مشهد)

آغازِ جنبش: 10 خرداد 1300- انجام 10 مهر 1300

موسسة فرهنگی دکتر شعار

1391-1401

این مقاله بخشی از کتاب «کلنل پسیان، پژوهشی در جمهوری خراسان» است. کتاب مزبور به چهار بخش تفکیک شده است، که عبارتند از:

– بخش نخست «پیشینة جمهوری در ایران»،

– بخش دوم «زندگی، جنگ و قیام»، ( این مقاله)

– بخش سوم «ترجمة فرانسة دفاعیات کلنل محمدتقی‌خان پسیان»، پایان نامة لیسانس فرانسه‌ی زنده یاد دکتر جعفر شعار در دانشگاه تبریز.

– این سه بخش از ضمایمِ بخش چهارم یعنی کتاب «کلنل پسیان، پژوهشی در جمهوری خراسان» است.

هرسه بخش به صورت مقاله چاپ شده و یا به صورت کتاب الکترونیک در سایت درج خواهدشد، که با کتاب بخش چهارم پیوند خواهد خورد. این کار به دلیل گرانی چاپ و با هدف دسترسی آسانِ جوانان و پژوهشگران به موضوعات روز انجام شده، و درنهایت نیز از راه‌های گوناگون و سایت‌ها در اختیار همگان قرارخواهد گرفت.

محمدتقی‌خان پسیان در سال 1270 خورشیدی در تبریز و در خاندانی از مهاجرین، که پیشینة طولانی در نظامی‌گری داشتند، زاده شد. دوران کودکی را با آموزشِ منطق و علوم، فارسی، عربی و زبان‌های خارجی در مدرسة لقمانیه‌ سپری کرد، و در 15 سالگی به تهران رفت و وارد مدرسة نظام شد. محمدتقی‌خان 14 ساله بود که جنبش مشروطه در دورة سلطنت مظفرالدین‌شاه آغاز شد، و چند ماه بعد قانون اساسی به امضای مظفرالدین شاه رسید. نوجوانی محمدتقی‌خان در هنگامة رویدادهای غرورانگیز اما تلخِ تاریخی در مدرسة نظام گذشت. او در فاصلة سال‌های 1285 تا 1290 به فراگیری آموزش نظامی در تهران مشغول بود، و در سال 1290، پیش از موعد به درجة ستوان دومی نائل آمد و به محل خدمت اعزام شد. ستوان محمدتقی‌خان در نبرد همدان و با شکست نیروی قزاق به فرماندهی رضاخان، به کسب مدال جنگ دست یافت.

درمیانة جنگ جهانی اول، ژاندارمری عهده‌دارِ نقش اساسی در مهاجرت « حکومت ملی » و دفاع در برابر هجوم قشون روسیه در غرب کشور شد. سروان محمدتقی خان پسیان در رویارویی با نیروهای متفقین و روسیه به پیروزی هایی رسید، ولی با کمبود اسلحه و تشتت  حکومت ملی مجبور به عقب نشینی گردیده و در سال 1296 همزمان با مهاجرت آزادی‌خواهان و سرانِ حکومت ملی، آزرده خاطر و ناگزیر به همراه پسرعمویش به آلمان عزیمت نمود. سرگرد پسیان در آنجا توسط فرمانده آلمانی به ارتش دعوت شد و به نیروی هوایی پیوست. وی موفق به کسب درجة مهندسی فنی هوایی گردید و پس از چندین پرواز آموزشی به رتبة خلبانی نیز دست یافت. پس از آن به پیاده نظام آلمان وارد شد و در جنگ علیه روسیه شرکت کرد. کلنل با تغییر اوضاع و احوال ایران که پی‌آمدِ انقلاب 1917 روسیه و به ویژه تسلیم آلمان در اواخر سال 1918 بود، در سال 1298‌پس از دو سال و نیم دوری از وطن، با عشق به میهن به ایران بازگشت. کلنل پسیان با مدتی تعلیق به فرماندهی ژاندارمری خراسان مأمور شد ودر شهریور سال 1299خورشیدی به مشهد عزیمت کرد. وی به اصلاحات نظامی و گسترش ژاندارمری و افزایش نیرو تا 4 برابر افراد و آموزش افسران دست زد. پس از کودتای سوم اسفند 1299 از سوی سران کودتا به استانداری خراسان منصوب شد.  وی با دستگیری احمد قوام السلطنه، والیِ پیشینِ خراسان، در روزهای آغازین کودتا به کینه و دشمنی او مبتلا شد، و نیز در نتیجة تمامیت خواهی رضاخان، و دشمنی پنهان و آشکار او، ناچار تن به جنگ‌هایی داد که سرنوشت وی را رقم زدند. کلنل پسیان در طول یک سال با قدرت به افزایش نیرو و ابزار جنگی ژاندارمری توفیق یافت، و در کنار آن به اصلاحات اجتماعی و سیاسی دست زد. وی در شرایطی که احمدشاهِ جوان تجربة حکومت نداشت، و ایران تحت سلطة ابرقدرت‌ها و بی‌کفایتی حکام محلی و وزرای وطن‌فروش تن به سقوط داده بود، بر آزادی‌خواهی و حکومت جمهوری متاثر از مشروطه پای می‌فشرد. جنگ‌های کلنل در مصاف با راهزنان، و نبرد با ایلات وعشایر خراسان که با دسیسة قوام السلطنه به او تحمیل شده بود، صحنة حیات جمهوری اعلام نشدة خراسان را تغییر داد و کلنل پسیان که در نهایت اقتدار بر خراسان حکم‌رانی می‌کرد، با ناباوری در دهم مهرماه 1300خورشیدی به دست عشایر کرد به شهادت رسید.