PDF پیشینه ی جمهوری در ایران

نصیر شعار – زمستان 1401  

آشنایی مردم و سیاست‌مداران ایران با مردم و آیین‌های حکومتیِ غرب، از دورانِ قاجاریه آغاز شد، و بیش از  200 سال از آن می‌گذرد. از همان زمان‌ها پرسشی اساسی برای علل پیشرفت اروپا و عقب‌ماندگی ایران وجود داشت. اما انعکاسِ اندیشه‌های سیاسی غرب و جمهوریّت، بیش‌تر در زمان ولی‌عهدی عباس‌میرزا در ایران پاگرفت. این جوان دلیر و آزادمنش قاجار، از حکومت‌ها و جریانِ اندیشه‌های سیاسی نوین اروپا و آمریکا، روی‌دادهای روسیه و ترکیه آگاه بوده، و چه بسا از پسِ شکست‌های ایران در جنگ با روسیه، روی‌کردی اصلاح‌طلبانه گزیده بود. وی با کمک میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی، با جذب مستشاران انگلیس و فرانسه به سامان‌دهی نیروهای نظامی پرداخت، و در همین دوران و پس از آن به امور اجتماعی و رفاهی مردم، و دست‌مایه‌هایِ فرهنگی و آموزشی ازجمله تأسیس چاپخانه در تبریز، اعزام دانش‌جویان به خارج و ایجاد صنایع و کارخانجات همت‌گماشت. گذشته از خدمات اجتماعی و سیاسی عباس میرزا نخستین نگارش‌ها، از جمله سفرنامه‌ها و شرح احوال اروپاییان و روش‌هایِ حکومتی در اروپا و آمریکا، از 217 سال پیش و در حدود سال1182خ. در ایران متدوال شد، که در زمان ناصرالدین شاه، به بحث‌های کلامی آزادی‌خواهی، تغییر روش حکومت و جمهوری‌خواهی در میان درباریان، روشن‌فکران و مردم تعمیم یافت .

مطالب مقاله در بخش های زیر ارائه شده است:

بخش نخست: بازتابِ رویدادهایِ جهان، و آغاز بحث‌های روشن‌فکری

و جمهوریت در ایران  2

بخش دوم: دورة نخست اندیشة نظام نوین حکومت  14

دورة دوم، جمهوری‌خواهی، مشروطه 16

بخش سوم: جنبش‌هایِ جمهوری‌خواهی: 26- 73

بخش چهارم: مبانی فقهیِ جمهوری و جمهوری اسلامی ایران 75

این مقاله بخشی از کتاب «کلنل پسیان، پژوهشی در جمهوری خراسان» است. کتاب مزبور به چهار بخش تفکیک شده است. سه بخش آن به صورت مقاله و کتاب الکترونیک ارائه خواهد شد، که عبارتند از:

– بخش نخست «پیشینة جمهوری در ایران» (این مقاله)،

– بخش دوم «زندگی، جنگ و قیام»، کلنل پسیان

– و بخش سوم «ترجمة فرانسة دفاعیات کلنل محمدتقی‌خان پسیان»، پایان نامة لیسانس فرانسه‌ی زنده یاد دکتر جعفر شعار در دانشگاه تبریز.

بخش چهارم یعنی کتاب «کلنل پسیان، پژوهشی در جمهوری خراسان» به صورت کتاب چاپی در دسترس قرار داده خواهدشد. این کار به دلیل گرانی چاپ و با هدف دسترسی آسانِ جوانان و پژوهشگران به موضوعات روز انجام شده، و درنهایت نیز در وب‌سایت به یک‌دیگر پیوند خواهد خورد.